نقش پیش‌بینی‌کننده کارکرد خانواده، الگوهای ارتباطی خانواده و تعارض والد–نوجوان در رفتارهای پرخطر نوجوانان عراقی: نقش میانجی نیازهای بنیادین روان‌شناختی

رحیم بدری گرگری; شهروز نعمتی; شهرام واحدی; عرفان جاسم احمد

نویسندگان

رحیم بدری گرگری استاد، گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0009-0009-9579-5283
شهروز نعمتی استاد، گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران، نویسنده https://orcid.org/0000-0001-6898-9749
شهرام واحدی استاد، گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه تبریز مترجم https://orcid.org/0000-0001-6573-2294
عرفان جاسم احمد دانشجوی دکتری روانشناسی تربیتی، گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه تبریز نویسنده https://orcid.org/0000-0001-9068-8977

کلمات کلیدی:

کارکرد خانواده, الگوهای ارتباطی خانواده, تعارض والد–نوجوان, نیازهای بنیادین روان‌شناختی, رفتارهای پرخطر, نوجوانان عراقی

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش پیش‌بینی‌کننده کارکرد خانواده، الگوهای ارتباطی خانواده و تعارض والد–نوجوان در رفتارهای پرخطر نوجوانان عراقی، با تأکید بر نقش میانجی نیازهای بنیادین روان‌شناختی انجام شد. این پژوهش مقطعی، توصیفی–همبستگی و مبتنی بر مدل‌یابی معادلات ساختاری بود. جامعه آماری شامل تمامی دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه استان صلاح‌الدین عراق در سال تحصیلی 2025–2026 بود. با استفاده از نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای چندمرحله‌ای، 300 دانش‌آموز از مدارس شهرهای تکریت و سامرا انتخاب شدند. داده‌ها با استفاده از پرسشنامه کارکرد خانواده، پرسشنامه الگوهای ارتباطی خانواده، مقیاس تعارض والد–نوجوان، مقیاس نیازهای بنیادین روان‌شناختی و پرسشنامه رفتارهای پرخطر گردآوری شدند. داده‌ها با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون و مدل‌یابی معادلات ساختاری در نرم‌افزارهای SPSS و AMOS تحلیل شدند. نتایج مدل ساختاری نشان داد کارکرد نامطلوب خانواده (β=0.343)، جهت‌گیری همنوایی (β=0.267) و رفتار تعارض‌آمیز والد–نوجوان (β=0.332) اثر مثبت و معناداری بر رفتارهای پرخطر داشتند؛ در حالی که جهت‌گیری گفت‌وشنود (β=−0.256) و نیازهای بنیادین روان‌شناختی (β=−0.498) اثر منفی و معناداری بر این رفتارها نشان دادند. همچنین، کارکرد نامطلوب خانواده (β=−0.394)، جهت‌گیری همنوایی (β=−0.286) و تعارض والد–نوجوان (β=−0.397) نیازهای بنیادین روان‌شناختی را به‌طور منفی پیش‌بینی کردند، در حالی که جهت‌گیری گفت‌وشنود اثر مثبتی بر این نیازها داشت (β=0.374). اثرات غیرمستقیم متغیرهای خانوادگی بر رفتارهای پرخطر نیز از طریق نیازهای بنیادین روان‌شناختی تأیید شد. مدل پژوهش 50.3 درصد از واریانس رفتارهای پرخطر و 33.1 درصد از واریانس نیازهای بنیادین روان‌شناختی را تبیین کرد. بهبود کارکرد خانواده، تقویت گفت‌وشنود، کاهش همنوایی اجباری و تعارض والد–نوجوان، و حمایت از نیازهای خودمختاری، شایستگی و ارتباط می‌تواند احتمال رفتارهای پرخطر را در نوجوانان عراقی کاهش دهد.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Al-Hyali, N. A., Al-Jumaili, A. A., & Al-Sanjary, S. A. (2019). Substance Use among High School Students in Erbil City, Iraq: Prevalence and Potential Contributing Factors. Eastern Mediterranean Health Journal, 25(11), 790-798. https://doi.org/10.26719/emhj.19.069

Britton, P. C., Van Orden, K. A., Hirsch, J. K., & Williams, G. C. (2014). Basic Psychological Needs, Suicidal Ideation, and Risk for Suicidal Behavior in Young Adults. Suicide and Life-Threatening Behavior, 44(4), 362-371. https://doi.org/10.1111/sltb.12073

Chen, B., Yang, Y., & Chen, J. (2020). Parent-Adolescent Conflict, Academic Stress, and Adolescent Depression: A Longitudinal Study. Journal of Family Psychology, 34(7), 819-828.

Di Tommaso, E., Gatti, P., & Belmonte, G. (2019). Parent-Adolescent Conflict and Its Association with Risky Behaviors: A Cross-Cultural Perspective. Family Relations, 68(4), 502-517. https://doi.org/10.1111/fare.12384

Ehrlich, K. B., Luby, J. L., Seay, C. M., & Barch, D. M. (2021). Parent-Adolescent Conflict and Adolescent Behavioral Outcomes: The Mediating Role of Emotional Regulation. Development and Psychopathology, 33(2), 612-625. https://doi.org/10.1017/S095457942000045X

Haiman, J. (2016). Risky Behaviors among Adolescents in Iraq: A Statistical Analysis of Driving, Smoking, Violence, Alcohol Consumption, and Drug Abuse. Journal of Adolescent Health, 58(3), 237-243.

Kerr, M. E. (2022). Bowen Theory's Secrets: Revealing the Hidden Life of Families (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003211113

Laino, T., Fanti, K. A., & Raine, A. (2022). Longitudinal Links between Parent-Adolescent Conflict and Adolescent Risk Behaviors. Journal of youth and adolescence, 51(3), 450-465. https://doi.org/10.1007/s10964-021-01538-3

Luo, J., He, L., & Liu, Y. (2019). Parent-Adolescent Conflict and Adolescent Substance Use: The Moderating Role of School Connectedness. Journal of affective disorders, 250, 120-127. https://doi.org/10.1016/j.jad.2019.03.003

Mastrotheodoros, S., Van der Graaff, J., Deković, M., Meeus, W., & Branje, S. (2021). Parent-Adolescent Conflict across Adolescence: Spillover Effects on Emotional Adjustment. Developmental Psychology, 57(4), 567-580. https://doi.org/10.1037/dev0001152

Miller, K., Johnson, J., Buxton, C., & Salerno, A. (2020). A Conceptual Model of Adolescent Risk Behavior: Integrating Individual and Contextual Factors. Journal of Adolescent Research, 35(5), 615-640. https://doi.org/10.1177/0743558420913481

Özdemir-Bişkin, G. (2024). The Impact of Parent-Adolescent Conflict on Adolescent Problem Behaviors: The Mediating Role of Perceived Parental Warmth. Current Psychology, 43, 1102-1115. https://doi.org/10.1007/s12144-023-04470-3

Papero, D. V. (2021). The Family Emotional System: An Integrative Concept for Theory, Science, and Practice. Journal of marital and family therapy, 47(2), 559-573. https://doi.org/10.1111/jmft.12456

Prater, A. (2024). How Non-IT Employees' Beliefs Affect Cybersecurity Behavior. Computers & Security, 140, 103468. https://doi.org/10.1016/j.cose.2024.103468

Qasem, A. O., Al-Hadithi, T. S., & Al-Tawil, N. G. (2019). Socio-Demographic Determinants of Multiple Health Risk Behaviors among School Adolescents in the Kurdistan Region of Iraq. Indian Journal of Public Health Research & Development, 10(10), 441-445. https://doi.org/10.5958/0976-5506.2019.02934.3

Taghizadeh, H., & Shokri, A. (2015). Presenting a Practical Model for Reinforcing Spiritual Leadership in Educational Institutes: A Case Study. International Education Studies, 8(10), 126-136.

Taghizadeh, H., Soltani, F. R., & Shokri, A. (2012). Identifying Barriers to Women's Promotion to Managerial Positions: A Case Study. 5(17), 33-50.

Timmons, A. C., Han, S. C., & Margolin, G. (2021). Interparental Conflict and Adolescent Adjustment: Testing Spillover and Compensation Models. Journal of Family Psychology, 35(6), 793-803. https://doi.org/10.1037/fam0000846

Titelman, P. (2020). Triangles: Bowen Family Systems Theory Perspectives (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429492814

Vansteenkiste, M., Ryan, R. M., & Soenens, B. (2020). Basic Psychological Need Theory: Advancements, Critical Themes, and Future Directions. Motivation and Emotion, 44(1), 1-31. https://doi.org/10.1007/s11031-019-09818-1

Williams, A., & Chang, J. (2022). Family Functioning, Adolescent Differentiation, and Risk Behavior: A Systemic Review. Journal of Family Therapy, 44(2), 261-280. https://doi.org/10.1111/1467-6427.12371

Yaghoubzadeh, M., Sharifi, J., Kazemi, H., & Haghyegh, S. A. (2022). A Structural Model of Basic Psychological Needs and HEXACO Personality Traits in Relation to Risky Behaviors: The Mediating Role of Emotional Creativity among Islamic Azad University Students in Isfahan Province. Social Health, 9(2), 77-91.